Choć alimenty na ogół kojarzą się ze świadczeniem wypłacanym na rzecz dziecka, zdarzają się sytuacje, kiedy świadczeniobiorcą są rodzice. Zgodnie z obowiązującym w Polsce prawem, możliwe jest bowiem orzeczenie alimentów na rodziców. W jakich przypadkach dzieci mogą być zobowiązane do udzielenia tego typu wsparcia finansowego? Czy istnieje sposób na to, aby uniknąć alimentów na rodzica?
Podstawy prawne alimentów dla rodziców
Podstawą prawną w przypadku alimentów na rodzica jest przede wszystkim art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z prawem, krewnymi w linii prostej są zarówno wstępni, czyli rodzice, dziadkowie czy pradziadkowie, jak i zstępni – dzieci, wnuki czy prawnuki.
Obowiązek alimentacyjny wobec rodziców powstaje w momencie, gdy rodzic znajduje się w niedostatku. Mówi o tym art. 133 KRO. Z kolei w art. 87 KRO można znaleźć informację na temat tego, że rodzice i dzieci są zobowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się – również finansowo.
W tym miejscu warto podkreślić, że obowiązek alimentacyjny może dotyczyć również małżonków. Jeżeli jednak małżonek także znajduje się w niedostatku, możliwe jest ubieganie się o alimenty od dzieci.
Kolejność wykonywania obowiązku alimentacyjnego
Kolejną istotną kwestią jest to, jaka jest kolejność wykonywania obowiązku alimentacyjnego. Zgodnie z przepisami, alimenty w pierwszej kolejności wypłaca małżonek. Jeśli partner znajduje się w niedostatku, musi on wypłacać świadczenie w odpowiedniej, ustalonej przez sąd wysokości.
Dowiedz się więcej na ten temat: Alimenty na rzecz małżonka – kiedy przysługują?
Jeżeli jednak nie jest to możliwe, obowiązek alimentacyjny przechodzi na zstępnych, a zatem na dzieci lub wnuki. W dalszej kolejności zobowiązani do wypłaty świadczenia są wstępni, a zatem rodzice lub dziadkowie. Na samym końcu tej listy znajduje się rodzeństwo.
Przesłanki przyznania alimentów od dziecka
Wiele osób zastanawia się, kiedy dziecko płaci alimenty na rodzica. Przesłanką do uzyskania tego typu świadczenia jest przede wszystkim niedostatek. Pod uwagę brana jest także sytuacja finansowa dziecka, które ma wypłacać świadczenie.
Czym jest niedostatek?
Jest to sytuacja, w której osoba nie ma możliwości zapewnienia sobie własnym staraniem egzystencji na minimalnym poziomie. Wskazuje się tutaj przede wszystkim na niemożność czynienia wydatków pozwalających na normalne życie.
W przypadku alimentów chodzi o zapewnienie życia prowadzonego na godziwym poziomie, adekwatnego do potrzeb danej jednostki (zarówno materialnych, jak i niematerialnych). Istotne jest, aby były to potrzeby usprawiedliwione. Nie ma możliwości, aby za osobę znajdującą się w niedostatku uznać osobę, która nie wykorzystuje w pełni swoich możliwości finansowych – w tym możliwości zarobkowych.
Możliwości finansowe dziecka
Co jednak najistotniejsze, dorosłe dziecko musi mieć możliwości finansowe, które pozwolą mu na ewentualne wspomaganie rodzica świadczeniem alimentacyjnym. Zasądzając alimenty, sąd powinien rozpatrzyć interes obu stron postępowania. Nie powinno dojść do sytuacji, w której zobowiązana do świadczenia alimentacyjnego zostaje osoba, która nie ma możliwości zarobkowych oraz majątkowych, by je spełniać.
Oczywiście sąd musi mieć możliwość uzyskania takiej informacji, co w praktyce przekłada się na obowiązek pozwanego do wykazania, że np. również znajduje się w niedostatku. Nierzadko pełnoletnie dziecko będzie miało inne zobowiązania, swoją rodzinę i wydatki, co przełoży się na brak możliwości do finansowego wspomagania rodzica.
Ile wynoszą alimenty na rodzica?
Wysokość alimentów na rodzica nie jest stała. W każdym przypadku jest ona ustalana przez sąd w sposób indywidualny, na podstawie analizy sytuacji zarówno rodzica, jak i dziecka. Nie ma tutaj zarówno kwoty minimalnej, jak i maksymalnej. Istotne jest bowiem to, aby świadczenie pozwalało na zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb rodzica, a jednocześnie nie przekraczało możliwości zarobkowych i majątkowych dziecka.
Czym są dobrowolne alimenty na rodzica?
Alternatywą dla formalnego postępowania sądowego mogą być dobrowolne alimenty na rodzica. Jeśli dziecko zdecyduje się na udzielenie wsparcia finansowego swoim rodzicom, na przykład dlatego, że znajdują się oni w niedostatku, a ma ono wystarczające możliwości finansowe, może podjąć decyzję o wypłacie takiego świadczenia. Nie ma tutaj konieczności wchodzenia na drogę sądową.
W tym miejscu warto podkreślić, że dziecko może udzielić rodzicom wsparcia również w innej formie. Zamiast pieniędzy może przekazać im ubrania, kupić jedzenie lub leki, sfinansować leczenie lub zadbać o spełnienie innych, bieżących potrzeb, związanych na przykład z ogrzewaniem domu czy wykonaniem drobnych prac remontowych.
Przysposobienie dziecka a alimenty – co się zmienia?
W przypadku przysposobienia dziecka zmienia się sytuacja dotycząca ewentualnych alimentów na rzecz rodziców. Po adopcji ustaje bowiem więź prawna między dzieckiem a jego biologicznymi rodzicami – nie tylko w zakresie obowiązków rodziców wobec dziecka, ale także odwrotnie. Oznacza to, że przysposobione dziecko nie ma już obowiązku alimentacyjnego wobec swoich biologicznych rodziców, nawet jeśli ci znajdą się w trudnej sytuacji życiowej.
Powstaje także pytanie, czy rodzic pozbawiony praw rodzicielskich może żądać alimentów od dziecka? Co do zasady – tak, rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej może żądać alimentów od swojego pełnoletniego dziecka, ale nie jest to automatyczne i zależy od konkretnej sytuacji. Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie powoduje samo w sobie ustania więzi prawnej między rodzicem a dzieckiem. Rodzic traci prawo do decydowania o sprawach dziecka i do jego wychowania — ale nadal pozostaje formalnie rodzicem. Właśnie dlatego, jeśli rodzic pozbawiony praw rodzicielskich znajduje się w niedostatku, może wystąpić do sądu o alimenty od dziecka. Sąd jednak każdorazowo ocenia, czy żądanie takie jest zgodne z zasadami współżycia społecznego. Oczywiście w sytuacji, gdy rodzic w przeszłości zaniedbywał dziecko, powództwo takie z dużym prawdopodobieństwem zostanie oddalone.
Z kolei między dzieckiem a rodzicami przysposabiającymi powstaje pełnoprawna więź rodzinna, w tym także obowiązek alimentacyjny – taki sam, jak między dzieckiem biologicznym a jego rodzicami. W praktyce oznacza to, że w przyszłości, jeśli adoptowani rodzice znajdą się w potrzebie, dziecko może być zobowiązane do udzielania im wsparcia finansowego na zasadach określonych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. W przypadku wątpliwości warto skonsultować się z prawnikiem specjalizującym się w prawie rodzinnym w Gdańsku.
Jak rodzice mogą uzyskać alimenty od dziecka?
Aby uzyskać alimenty, należy złożyć stosowny wniosek w sądzie. Każdorazowo niezbędne jest przeprowadzenie postępowania sądowego, tylko sąd ma bowiem możliwość określenia, czy rodzicom przysługują alimenty. Co istotne, to rodzice muszą udowodnić, że znajdują się w niedostatku, aby wykazać zasadność otrzymywania alimentów od swojego dziecka. W tym celu warto przedstawić jak najwięcej materiałów, między innymi informacje o zarobkach, wydatkach czy kosztach leczenia.
Jak ustrzec się alimentów na rzecz rodzica?
Nie ma wątpliwości co do tego, że konieczność wypłacania alimentów na rzecz rodziców dla wielu osób może stanowić duże obciążenie finansowe. Pojawia się wtedy pytanie, jak uniknąć alimentów na rodzica? Jak się okazuje, istnieje kilka sposobów na uchylenie się od świadczenia alimentacyjnego na rzecz rodzica.
Przede wszystkim strona pozwana może wykazać, że dochody, które uzyskuje oraz wydatki, które ponosi, nie pozwalają jej na wspomaganie rodziców świadczeniem alimentacyjnym. Niestety, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, sąd nie jest związany materiałem dowodowym, który zostanie mu przedstawiony. Jednakże im więcej dowodów wykażemy, tym większa szansa, że sąd uzna je za wiarygodne. Warto zdecydować się na skorzystanie z pomocy prawnika – takie wsparcie może zwiększyć szanse na to, że sąd nie podejmie decyzji o nałożeniu obowiązku alimentacyjnego.
Można również wykazać, że powód ma wystarczające możliwości zarobkowe, by samodzielnie utrzymać się na godnym poziomie. Istotne jest przeanalizowanie, czy powód rzeczywiście potrzebuje wsparcia finansowego, czy też posiada środki pozwalające na samodzielne utrzymanie. Warto zwrócić uwagę na źródła dochodów, majątek oraz możliwości zarobkowe wynikające z posiadanych kwalifikacji i doświadczenia. Nawet w przypadku osób starszych czy przewlekle chorych czasem istnieją alternatywne źródła utrzymania, takie jak oszczędności, nieruchomości czy wsparcie rodziny, które mogą zmniejszać lub całkowicie wykluczać potrzebę alimentów. Dokładna analiza tych okoliczności pozwala lepiej ocenić zasadność roszczenia.
Najskuteczniejszą podstawą do uchylenia obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica jest wykazanie, że jego zasądzenie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Ponieważ nie istnieje katalog tych zasad, argumentacja powinna opierać się na przedstawieniu okoliczności wskazujących na rażącą niesprawiedliwość zasądzenia alimentów. W praktyce dotyczy to sytuacji, gdy rodzic nie sprawował opieki nad dzieckiem, nie uczestniczył w jego utrzymaniu, nie interesował się jego losami lub stosował wobec niego przemoc. W takich przypadkach przyznanie alimentów mogłoby zostać uznane za nieuzasadnione i sprzeczne z podstawowymi normami społecznymi.
Najczęściej zadawane pytania o alimenty na rodzica
Czy rodzic pozbawiony praw rodzicielskich może żądać alimentów od dziecka?
Tak, rodzic pozbawiony praw rodzicielskich może ubiegać się o alimenty, ponieważ stosunek prawny między rodzicem a dzieckiem nie wygasł całkowicie. Jeśli jednak dziecko zostało wcześniej przysposobione, nie ma już obowiązku alimentacyjnego względem biologicznych rodziców.
Kiedy dziecko jest zobowiązane płacić alimenty na rodzica?
Na ogół alimenty takie są zasądzane w sytuacji, kiedy rodzice znajdują się w niedostatku i nie mają możliwości, aby zaspokoić swoje usprawiedliwione potrzeby – na przykład z uwagi na chorobę lub wiek. Jednocześnie możliwości finansowe dziecka muszą być wystarczające, aby wypłacać takie świadczenie.
Czy rodzic, który nie opiekował się dzieckiem, ma prawo do alimentów?
W przypadku każdej sprawy sąd bierze pod uwagę zasady współżycia społecznego. Jeśli rodzic nie wywiązywał się z obowiązków względem dziecka w okresie dzieciństwa, zaniedbując je, szansa na uzyskanie alimentów przez takiego rodzica jest znikoma.
Czy alimenty na rodzica to zobowiązanie stałe? Kiedy można je zmienić lub zakończyć?
Zakończenie obowiązku alimentacyjnego odbywa się na drodze sądowej. Strona powinna złożyć stosowny wniosek, a sąd – po analizie sprawy – może podjąć decyzję o zakończeniu takiego obowiązku względem rodzica.
Podsumowanie
Kwestia alimentów wypłacanych na rzecz rodziców przez dzieci budzi wiele emocji. Nic w tym dziwnego – z reguły bowiem oczekuje się, że to rodzice będą wspierali finansowo swoje dzieci, również wtedy, gdy te będą już pełnoletnie. Zdarzają się jednak sytuacji, kiedy rodzice – na przykład z uwagi na podeszły wieku lub chorobę – nie mogą zaspokoić swoich potrzeb, ponieważ ich dochody nie są wystarczające. W takim przypadku, o ile dziecko ma odpowiednie możliwości finansowe, sąd może podjąć decyzję o nałożeniu na nie obowiązku alimentacyjnego względem rodziców.
Bardzo często zdarza się, że sprawy związane z alimentami na rodziców są bardzo złożone. Właśnie dlatego warto skorzystać z pomocy prawnej. Doświadczony prawnik z Gdańska może zapewnić wsparcie na każdym etapie takiej sprawy, a także odpowiedzieć na wszelkie pytania o charakter prawny obowiązku alimentacyjnego.