Choć testament stanowi najlepszy sposób na rozporządzenie majątkiem po śmierci, zdarzają się sytuacje, gdy istnieją podstawy do unieważnienia takiego dokumentu. W jakich przypadkach możliwe jest unieważnienie testamentu?
Testament – czym jest i jakie ma znaczenie prawne?
W rozumieniu Kodeksu cywilnego testament jest dokumentem będącym jednostronnym oświadczeniem woli osoby fizycznej, sporządzonym na wypadek śmierci. Kluczowe jest to, że skutki prawne testamentu powstają dopiero z chwilą otwarcia spadku. Oznacza to, że testament nie wywołuje żadnych konsekwencji za życia testatora, co ma kluczowe znaczenie dla zachowania pełnej swobody dysponowania majątkiem aż do ostatnich chwil życia.
Obecnie coraz więcej osób decyduje się na sporządzenie testamentu, ponieważ jest to najlepszy sposób na zarządzenie majątkiem po śmierci. Istotą testamentu jest możliwość samodzielnego określenia dziedziczenia, bez konieczności godzenia się na to, jak przebiegałoby dziedziczenie ustawowe.
Prawo spadkowe daje każdej osobie posiadającej pełną zdolność do czynności prawnych realne narzędzie do tego, aby zdecydować, kto, w jakim zakresie i na jakich warunkach przejmie jej majątek. To właśnie w tym aspekcie ujawnia się podstawowe znaczenie prawne testamentu, polegające na wyłączeniu lub modyfikacji zasad dziedziczenia ustawowego.
Przeczytaj także: Rodzaje testamentów i ich ważność oraz Testament allograficzny – można go sporządzić u adwokata?
Rodzaje testamentu
Wyróżnić można dwa najczęściej sporządzane rodzaje testamentu: testament sporządzony własnoręcznie oraz testament notarialny.
Testament własnoręczny jest zdecydowanie najprostszą formą rozporządzenia majątkiem. Musi być w całości napisany odręcznie, podpisany i najlepiej opatrzony datą. Choć jest on w pełni skuteczny, to jednak w praktyce bywa najczęściej kwestionowany, zwłaszcza w przypadku sporów rodzinnych. Osoba sporządzająca taki dokument powinna mieć świadomość, że ryzyko unieważnienia jest tutaj stosunkowo wysokie.
Inną formą jest testament notarialny. Dokument taki jest sporządzony w formie aktu notarialnego, dzięki czemu charakteryzuje się najwyższym poziomem bezpieczeństwa. Notariusz czuwa nad zgodnością treści z prawem, a sam dokument jest przechowywany w sposób gwarantujący jego odnalezienie.
Czy można unieważnić testament notarialny?
Owszem, jest to możliwe, choć należy mieć świadomość, że unieważnienie testamentu notarialnego może okazać się bardzo skomplikowane i czasochłonne. Co więcej, niezbędne może okazać się skorzystanie z pomocy doświadczonego prawnika specjalizującego się w sprawach spadkowych, związanych na przykład ze stwierdzeniem nabycia spadku, który zapewni pomoc na każdym etapie takiego postępowania.
Testament notarialny może zostać unieważniony przez sąd, jeśli udowodni się, że został sporządzony z naruszeniem prawa lub w okolicznościach podważających jego ważność. W praktyce jednak dokument ten zazwyczaj odzwierciedla wolę testatora, dlatego warto dokładnie ocenić, czy podjęcie próby jego podważenia ma realne szanse powodzenia.
Kto może unieważnić testament?
Zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami, testament może zostać podważony przez każdą osobę, która ma w tym interes prawny. Nie musi to więc być któryś ze spadkobierców, co ma bardzo duże znaczenie. Mogą to być na przykład spadkobiercy ustawowi, osoby uprawnione do otrzymania zachowku, osoby, które zostały wydziedziczone, a nawet osoby trzecie. Na ogół na unieważnienie testamentu decydują się osoby, które poniosłyby szkodę, gdyby testament został wykonany lub takie, które mogą liczyć na korzyść w przypadku unieważnienia dokumentu.
Kiedy można unieważnić testament?
Na przesłanki nieważności testamentu można się powołać w ciągu trzech lat. Termin ten liczy się od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności testamentu. Należy przy tym pamiętać, że roszczenie o stwierdzenie nieważności testamentu nie może być wniesione później niż 10 lat od otwarcia spadku.
Oznacza to zatem, że aby powołać się na wyżej wskazane okoliczności warunkujące nieważność testamentu, obowiązują zasadniczo dwa terminy:
- trzyletni – od momentu powzięcia wiadomości o zaistnieniu przyczyny nieważności ostatniej woli spadkodawcy
- dziesięcioletni – liczony od chwili otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy).
Od jakich czynników zależy możliwość unieważnienia testamentu?
Możliwość unieważnienia testamentu notarialnego regulowana jest przez art. 945 Kodeksu Cywilnego. Zależy ona przede wszystkim od:
- stanu psychicznego i świadomości testatora w chwili jego sporządzania,
- braku dobrowolności złożonego oświadczenia woli, na przykład na skutek groźby,
- działania pod wpływem błędu.
W niektórych sytuacjach podstawą do unieważnienia testamentu może być niedopełnienie wymogów formalnych, jednak w przypadku dokumentów notarialnych zdarza się to niebywale rzadko.
Jak unieważnić testament notarialny?
Nie ma wątpliwości co do tego, że unieważnienie testamentu jest jednym z najbardziej skomplikowanych postępowań sądowych. Warto dowiedzieć się, jak przebiega tego typu sprawa.
Krok 1: Złożenie wniosku w sądzie
Postępowanie rozpoczyna się od złożenia stosownego wniosku do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. W praktyce najczęściej ma to miejsce w ramach sprawy o stwierdzenie nabycia spadku. Już na tym etapie konieczne jest precyzyjne wskazanie, że przedmiotem sporu jest ważność testamentu notarialnego, a także określenie konkretnych przyczyn, dla których testament ten powinien zostać uznany za nieważny.
Niezwykle istotne jest przedstawienie podstaw prawnych unieważnienia testamentu. Prawo cywilne przewiduje zamknięty katalog przesłanek, na które można się powołać. Najczęściej dotyczą one sporządzenia testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, działania pod wpływem błędu istotnego lub groźby, a także rażących naruszeń przepisów regulujących czynności notarialne. Sam fakt niezadowolenia z treści testamentu lub poczucie niesprawiedliwości nie stanowi podstawy do jego unieważnienia i nie będzie brany pod uwagę przez sąd.
Krok 2: Sprawa sądowa
Po wniesieniu wniosku sąd przechodzi do postępowania dowodowego, które ma kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W tym etapie analizowane są dokumenty medyczne spadkodawcy, zeznania świadków, opinie biegłych lekarzy, a także sam akt notarialny i okoliczności jego sporządzenia. W przypadku testamentów szczególną rolę odgrywa ocena stanu psychicznego testatora w chwili składania oświadczenia woli, ponieważ to właśnie ta przesłanka najczęściej stanowi podstawę zarzutu nieważności.
Krok 3: Wydanie postanowienia przez sąd
Następnie sąd dokonuje całościowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, badając, czy przedstawione okoliczności w sposób jednoznaczny podważają domniemanie ważności testamentu notarialnego. Jest to moment, w którym rozstrzygające znaczenie ma spójność argumentacji oraz jakość dowodów, ponieważ wątpliwości co do stanu świadomości spadkodawcy lub wpływu osób trzecich muszą zostać wykazane w sposób niebudzący zastrzeżeń.
Postępowanie kończy się wydaniem postanowienia, w którym sąd albo uznaje testament notarialny za nieważny w całości, albo oddala wniosek i potwierdza jego skuteczność prawną. W przypadku unieważnienia testamentu dochodzi do dziedziczenia na podstawie wcześniejszego ważnego testamentu albo – w razie jego braku – na podstawie przepisów o dziedziczeniu ustawowym. Od wydanego rozstrzygnięcia stronom przysługuje prawo wniesienia apelacji, co oznacza, że sprawa może zostać poddana kontroli sądu drugiej instancji.
Kiedy testament jest ważny?
Oczywiście nie w każdym przypadku sąd podejmie decyzję o unieważnieniu testamentu. Właśnie dlatego każda osoba, która zastanawia się nad unieważnieniem takiego dokumentu, powinna zastanowić się nad tym, jakie są na to realne szanse. Najlepszym rozwiązaniem może być skontaktowanie się z prawnikiem, który specjalizuje się w prawie spadkowym. Określi on, czy rzeczywiście warto decydować się na dążenie do unieważnienia dokumentu, czy też może szanse na to są zbyt małe.
Prawdopodobnie sąd uzna, że testament jest ważny, jeśli nie będzie istotnym argumentów przemawiających za tym, że wystąpiła jedna z przesłanek nieważności. Jeżeli więc strona nie będzie w stanie udowodnić, że testament został sporządzony na przykład pod wpływem groźby, szanse na to, że testament zostanie wykonany, będą duże.
Kiedy testament jest nieważny?
Artykuł 945 § 1 Kodeksu cywilnego wyszczególnia trzy okoliczności, które skutkują nieważnością testamentu. Zgodnie z nim:
Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:
1) w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;
3) pod wpływem groźby.
Stan wyłączający świadome lub swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli
- Testator w chwili sporządzania testamentu obarczony był chorobą psychiczną lub umysłową, która uniemożliwiała mu świadome/swobodne rozporządzenie własnym majątkiem na wypadek śmierci.
- Testator w chwili sporządzania testamentu był pod wpływem alkoholu lub środków odurzających/substancji psychotropowych.
Działanie spadkodawcy pod wpływem błędu
Gdy testator, sporządzając testament, miał błędne wyobrażenie na temat okoliczności, które istotnie wpłynęły na jego decyzję co do treści testamentu. Na przykład: dziadek w testamencie przepisuje wnukowi swoje zabytkowe auto, ponieważ zapewnił go, że ukończył studia motoryzacyjne z zakresu mechatroniki samochodowej. W tej przesłance nieważności testamentu chodzi przede wszystkim o to, że gdyby osoba sporządzająca testament nie była pod wpływem błędu, w sposób znacząco inny rozporządziłaby swoim majątkiem.
Działanie spadkodawcy pod wpływem groźby
W przypadku tej przesłanki przyjmuje się, że groźba ma bardzo szeroki zakres. Nie musi ona posiadać znamion czynu zabronionego. Wystarczy, że wpłynęła ona na spadkodawcę w taki sposób, że czuł on pewnego rodzaju przymus, aby postępować zgodnie z wolą osoby, która ją wystosowała. Groźba może dotyczyć zarówno samego testatora, jak i innego podmiotu, na przykład bliskiej mu osoby.
Inne przyczyny nieważności testamentu
Istnieją także inny możliwości, jeśli chodzi o unieważnienie testamentu, choć zdarzają się one rzadziej. Można tutaj wyróżnić między innymi następujące przypadku:
- Wspólne rozporządzenie majątkiem (np. małżonków) poprzez stworzenie testamentu wspólnego. Będzie on nieważny, ponieważ w polskim prawie są one niedopuszczalne.
- Niezachowanie odpowiedniej formy testamentu – na przykład, gdy posiada on błędy: brak podpisu, nie został sporządzony własnoręcznie przez testatora czy nie posiadał on w chwili jego sporządzenia pełnej zdolności do czynności prawnych.
Odwołanie a unieważnienie testamentu
Należy podkreślić, że unieważnienie testamentu to nie to samo, co jego odwołanie. Przede wszystkim odwołać testament może osoba sporządzająca go. Jeśli na przykład stwierdzi, że pragnie w inny sposób rozporządzić swoim majątkiem na wypadek śmierci.
Zgodnie z art. 946 Kodeksu cywilnego:
Odwołanie testamentu może nastąpić bądź w ten sposób, że spadkodawca sporządzi nowy testament, bądź też w ten sposób, że w zamiarze odwołania testament zniszczy lub pozbawi go cech, od których zależy jego ważność, bądź wreszcie w ten sposób, że dokona w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień.
Kiedy nie można unieważnić testamentu?
Istnieją dwie okoliczności, w przypadku których nie można unieważnić testamentu. Pierwsza z nich związana jest z upływem termin na wniesienie tego typu powództwa. Jeśli zatem minęły trzy lata od momentu uzyskania informacji o przyczynie nieważności lub gdy minęło dziesięć lat od śmierci spadkodawcy, unieważnienie testamentu nie będzie możliwe.
Unieważnienie testamentu nie będzie mogło mieć miejsca także wtedy, gdy nie występują żadne wady prawne związane z dokumentem. Jeśli więc nie ma sposobu na udowodnienie wystąpienia przesłanek nieważności, wniesienie wniosku nie będzie mogło skutkować unieważnieniem dokumentu.
Przeczytaj także: Wykonawca testamentu.
Jakie są koszty postępowania o unieważnienie testamentu?
Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł, do tego dochodzi zwykle opłata 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Na cenę postępowania mogą również wpłynąć ewentualne koszty opinii biegłych. Dodatkowo należy liczyć się z kosztami pomocy prawnej, jeśli sprawę prowadzi adwokat lub radca prawny.
Ostateczny koszt postępowania zależy więc od stopnia jego skomplikowania i liczby dowodów przedstawianych w toku procesu. Osoba składająca wniosek powinna mieć na uwadze, że istnieje ryzyko, iż sąd nie unieważni testamentu, co będzie wiązało się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych.
Jak przygotować się do unieważnienia testamentu?
Unieważnienie testamentu – w szczególności notarialnego – jest bardzo złożoną procedurą prawną, dlatego wymaga odpowiedniego przygotowania. Kluczowe znaczenie ma tutaj analiza dostępnych materiałów dowodowych i przesłanek przemawiających za tym, że istnieją rzeczywiste i obiektywne podstawy do unieważnienia testamentu.
Warto zgromadzić wszelkie dowody potwierdzające nieważność testamentu. Mogą to być dokumenty medyczne, zaświadczenia o stanie zdrowia spadkodawcy, wiadomości e-mail, listy, nagrania czy zeznania osób, które miały kontakt ze zmarłym.
Rozmowa z prawnikiem specjalizującym się w sprawach związanych ze spadkami czy podziałem spadku w Gdańsku może być najlepszym rozwiązaniem, szczególnie jeśli istnieją podstawy, by sądzić, że sąd może odrzucić wniosek o unieważnienie testamentu.
Najczęściej zadawane pytania o unieważnienie testamentu
Sprawy związane z unieważnieniem testamentu są bardzo złożone i budzą wiele wątpliwości. Właśnie dlatego postanowiliśmy odpowiedzieć na najczęściej zadawane pytania.
Ile jest czasu na unieważnienie testamentu?
Testament można unieważnić w ciągu 3 lat od momentu, gdy osoba zainteresowana dowiedziała się o przyczynie nieważności, jednak nie później niż 10 lat od otwarcia spadku.
Ile kosztuje unieważnienie testamentu?
Koszty sprawy o unieważnienie testamentu bywają bardzo zróżnicowane. Podstawowa opłata sądowa to koszt 100 zł.
Czy można unieważnić testament u notariusza?
Nie, notariusz nie ma uprawnień do unieważnienia testamentu. Może on jedynie sporządzić lub otworzyć testament. Unieważnienie następuje wyłącznie na drodze sądowej.
Czy każdy testament można unieważnić?
Nie, tylko testament sporządzony z naruszeniem przepisów prawa, np. pod wpływem błędu, groźby lub przez osobę niezdolną do świadomego podjęcia decyzji, może zostać uznany za nieważny.
Jak unieważnić testament? Podsumowanie
Unieważnienie testamentu jest możliwe wyłącznie na drodze postępowania sądowego. Wymaga wykazania konkretnych przesłanek, takich jak brak zdolności testatora, działanie pod wpływem błędu lub groźby czy naruszenie formy testamentu. Kluczowe znaczenie mają dowody oraz dotrzymanie ustawowych terminów, dlatego w praktyce warto skorzystać z pomocy prawnika ze sprawdzonej Kancelarii Prawnej w Gdańsku. Dzięki takiemu wsparciu szanse na unieważnienie testamentu będą o wiele większe.
Zapraszamy do zapoznania się z ofertą naszej Kancelarii: testament Gdańsk.